Πολύ πριν εμφανιστούν οι υπολογιστές και η τεχνητή νοημοσύνη, ο Καρλ Μαρξ είχε περιγράψει μια ενδιαφέρουσα αλλαγή: όσο η παραγωγή αυτοματοποιείται, ο άνθρωπος παύει σταδιακά να κάνει ο ίδιος τη δουλειά και αρχίζει να επιβλέπει τη μηχανή που την κάνει. Στην εποχή του AI, αυτή η ιδέα μοιάζει πιο επίκαιρη από ποτέ.
Από το εργαλείο στη μηχανή
Τον 19ο αιώνα, ο Μαρξ παρακολουθούσε τη μεγάλη αλλαγή που έφερνε η Βιομηχανική Επανάσταση.
Για αιώνες, ο άνθρωπος χρησιμοποιούσε το εργαλείο. Ο ξυλουργός κρατούσε το πριόνι. Ο υφαντής χειριζόταν τον αργαλειό. Η δεξιότητα βρισκόταν κυρίως στον εργαζόμενο.
Με τη βιομηχανική μηχανή όμως, αυτή η σχέση άρχισε να αντιστρέφεται.
Στο Κεφάλαιο, ο Μαρξ περιγράφει ένα «αυτόματο σύστημα μηχανών». Όταν η μηχανή μπορεί να πραγματοποιεί μόνη της τις βασικές κινήσεις της παραγωγής, γράφει, ο άνθρωπος χρειάζεται κυρίως για την επίβλεψή της.
https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ch15.htm
Δεν είναι πλέον ο εργάτης που καθορίζει κάθε κίνηση της παραγωγής.
Η μηχανή κινείται και ο άνθρωπος την παρακολουθεί.
Ο εργάτης κάνει ένα βήμα στο πλάι
Η πιο ενδιαφέρουσα όμως διατύπωση βρίσκεται στα Grundrisse, χειρόγραφα που έγραψε ο Μαρξ το 1857-1858.
Εκεί περιγράφει μια παραγωγή όπου ο άνθρωπος σχετίζεται με τη διαδικασία περισσότερο ως επόπτης και ρυθμιστής.
Ο εργαζόμενος, γράφει ουσιαστικά, κάνει ένα βήμα στο πλάι από την ίδια τη διαδικασία παραγωγής αντί να αποτελεί τον βασικό πρωταγωνιστή της.
https://onwork.edu.au/themes/1-Marx+on+Machines/
Αυτό είναι εντυπωσιακό όταν το διαβάζουμε σήμερα.
Γιατί δεν περιγράφει απλώς μια μηχανή που κάνει τον άνθρωπο δυνατότερο.
Περιγράφει ένα σύστημα που πραγματοποιεί τη διαδικασία και έναν άνθρωπο που βρίσκεται γύρω από αυτό για να το παρακολουθεί, να το ρυθμίζει και να επεμβαίνει όταν χρειάζεται.
Και μετά ήρθε το AI
Ο Μαρξ φυσικά δεν μπορούσε να γνωρίζει την τεχνητή νοημοσύνη.
Μιλούσε για ατμομηχανές, εργοστάσια και μηχανικούς αργαλειούς. Θα ήταν λάθος να πούμε ότι «προέβλεψε το ChatGPT».
Η βασική αλλαγή που περιέγραφε όμως μπορεί πλέον να εμφανιστεί και στην πνευματική εργασία.
Μέχρι πρόσφατα, ένας προγραμματιστής έγραφε σχεδόν κάθε γραμμή κώδικα.
Τώρα μπορεί να ζητήσει από ένα AI agent να δημιουργήσει εκατοντάδες γραμμές και ο ίδιος να εξετάσει το αποτέλεσμα.
Ο ρόλος του αλλάζει από:
«γράφω τον κώδικα»
σε:
«καθορίζω τι πρέπει να γίνει, παρακολουθώ το σύστημα, ελέγχω το αποτέλεσμα και διορθώνω τα λάθη».
Ο άνθρωπος δεν εξαφανίζεται.
Αλλά μετακινείται ένα επίπεδο πιο πάνω.
Από τον χειριστή στον επόπτη
Το ίδιο μοντέλο αρχίζει να εμφανίζεται σε πολλές δουλειές.
Ο λογιστής μπορεί να μην καταχωρίζει κάθε παραστατικό. Ελέγχει τις καταχωρίσεις που έκανε το σύστημα.
Ο υπάλληλος εξυπηρέτησης μπορεί να μην απαντά σε κάθε απλή ερώτηση. Παρακολουθεί έναν AI agent και αναλαμβάνει τις δύσκολες περιπτώσεις.
Ο δημοσιογράφος μπορεί να χρησιμοποιεί AI για έρευνα, απομαγνητοφώνηση ή πρώτη σύνθεση ενός κειμένου και να επικεντρώνεται περισσότερο στον έλεγχο και στην τελική επιμέλεια.
Ο μηχανικός παραγωγής ήδη μπορεί να παρακολουθεί δεκάδες αυτοματοποιημένα συστήματα αντί να εκτελεί ο ίδιος κάθε φυσική εργασία.
Αυτή η μετάβαση θυμίζει έντονα την εικόνα του ανθρώπου ως «watchman and regulator» που περιγράφεται στα Grundrisse.
https://onwork.edu.au/bibitem/1993-Marx,Karl-Grundrisse-excerpt+p.705/
Η μηχανή αποκτά τη δεξιότητα
Υπάρχει όμως ένα ακόμα βαθύτερο σημείο στη σκέψη του Μαρξ.
Με την αυτοματοποίηση, ένα μέρος της γνώσης που παλαιότερα βρισκόταν στο μυαλό και στα χέρια του εργαζομένου μεταφέρεται μέσα στο παραγωγικό σύστημα.
Στη βιομηχανία αυτό έγινε μέσω της μηχανικής.
Η μηχανή «ήξερε» πλέον πώς να επαναλαμβάνει με ακρίβεια μια κίνηση.
Με το AI συμβαίνει κάτι παρόμοιο σε διαφορετικό επίπεδο.
Το σύστημα μπορεί να γράφει κείμενο, να παράγει κώδικα, να αναλύει δεδομένα, να αναγνωρίζει εικόνες ή να οργανώνει πληροφορίες.
Ένα μέρος της εργασιακής γνώσης ενσωματώνεται πλέον στο λογισμικό.
Ο Μαρξ είχε συνδέσει αυτή την εξέλιξη με κάτι που αργότερα έγινε γνωστό ως general intellect: τη συσσωρευμένη επιστημονική και κοινωνική γνώση που μετατρέπεται σε παραγωγική δύναμη μέσω της τεχνολογίας. Marxists Internet Archive
Σήμερα θα μπορούσαμε να δούμε τα μεγάλα μοντέλα AI ως μια νέα —και πολύ διαφορετική— μορφή συσσώρευσης γνώσης μέσα σε παραγωγικά συστήματα.
Αυτό όμως είναι σύγχρονη ερμηνεία. Δεν είναι κάτι που έγραψε ο ίδιος ο Μαρξ για την τεχνητή νοημοσύνη.
Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι εξαφανίζεται η εργασία
Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διάκριση.
Το γεγονός ότι ένα σύστημα αυτοματοποιεί εργασίες δεν σημαίνει ότι αυτοματοποιεί ολόκληρο το επάγγελμα.
Έρευνα του Διεθνούς Οργανισμού Εργασίας το 2025 υπολόγισε ότι περίπου ένας στους τέσσερις εργαζομένους παγκοσμίως βρίσκεται σε επάγγελμα με κάποιο βαθμό έκθεσης στο generative AI.
Η ίδια έρευνα όμως θεωρεί πιθανότερη την αλλαγή των επαγγελμάτων παρά τη μαζική πλήρη εξαφάνισή τους. International Labour Organization
Αυτό ταιριάζει ενδιαφέροντα με την εικόνα του επόπτη.
Ο εργαζόμενος παραμένει.
Αλλά αλλάζει το σημείο στο οποίο συμμετέχει.
Ο προγραμματιστής του αύριο ίσως δεν γράφει τόσο πολύ κώδικα
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο προγραμματισμός.
Ο developer παραδοσιακά έπρεπε να μετατρέψει ο ίδιος μια ιδέα σε χιλιάδες εντολές.
Με τους AI coding agents μπορεί σταδιακά να λειτουργεί περισσότερο σαν αρχιτέκτονας.
Δίνει προδιαγραφές.
Ορίζει περιορισμούς.
Αναθέτει εργασίες.
Παρακολουθεί τι δημιουργεί το σύστημα.
Τρέχει tests.
Ελέγχει την ασφάλεια.
Και αποφασίζει αν το αποτέλεσμα είναι σωστό.
Η αξία του ανθρώπου τότε μετακινείται από την εκτέλεση προς την κατανόηση, την κρίση και τον έλεγχο.
Και αυτό ίσως είναι μία από τις μεγαλύτερες αλλαγές που φέρνει το AI στην εργασία.
Από το εργοστάσιο του 19ου αιώνα στο ψηφιακό εργοστάσιο
Τον 19ο αιώνα ο Μαρξ έβλεπε τον εργάτη να στέκεται δίπλα σε μια τεράστια μηχανή από γρανάζια, άξονες και ατμό.
Στον 21ο αιώνα η μηχανή μπορεί να μην βρίσκεται καν μπροστά μας.
Μπορεί να είναι ένα σύστημα λογισμικού.
Ένας AI agent.
Ένα δίκτυο μοντέλων που εκτελεί εκατοντάδες εργασίες στο cloud.
Η βασική ερώτηση όμως παραμένει εντυπωσιακά παρόμοια:
Τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος δεν είναι πλέον αυτός που εκτελεί άμεσα την εργασία, αλλά αυτός που οργανώνει, κατευθύνει και παρακολουθεί το σύστημα που την εκτελεί;
Ίσως τελικά το μεγαλύτερο ερώτημα της εποχής του AI να μην είναι αν οι μηχανές θα πάρουν όλες τις δουλειές.
Ίσως είναι ποιος θα ελέγχει τις μηχανές, ποιος θα αποφασίζει τι κάνουν και ποιος θα ωφελείται από την τεράστια παραγωγικότητα που μπορούν να δημιουργήσουν.
Και γι' αυτό, περισσότερο από 160 χρόνια μετά τα Grundrisse, η συζήτηση του Μαρξ γύρω από τον άνθρωπο και την αυτόματη μηχανή έχει ξαφνικά αποκτήσει μια πολύ σύγχρονη διάσταση. Connexions
Πηγές: Karl Marx, Grundrisse και Capital, Volume I – Machinery and Modern Industry. Για τα σύγχρονα στοιχεία σχετικά με το AI και την εργασία, International Labour Organization, Generative AI and Jobs: A 2025 Update.
Φόρτωση σχολίων…