Όταν η ανθρώπινη κοινωνία γίνεται κώδικας: Η φιλοσοφία πίσω από τα προγράμματα

Πριν από τον υπολογιστή υπήρχε ο άνθρωπος

Ας αφήσουμε για λίγο στην άκρη τους επεξεργαστές, τις γλώσσες προγραμματισμού και τους αλγορίθμους.

Ας αναρωτηθούμε κάτι απλούστερο: Γιατί δημιουργούμε προγράμματα;

Ο άνθρωπος επικοινωνούσε πολύ πριν εμφανιστεί το πρώτο δίκτυο υπολογιστών. Αγόραζε και πουλούσε αγαθά πριν κατασκευαστεί το πρώτο ηλεκτρονικό κατάστημα.

Δημιουργούσε φιλίες, αντάλλασσε μυστικά, υπέγραφε συμφωνίες και αναζητούσε τρόπους να προστατεύσει την περιουσία του.

Όλα αυτά αποτελούσαν ήδη μέρος μιας οργανωμένης κοινωνίας.

Τι κάναμε, λοιπόν, όταν αρχίσαμε να δημιουργούμε λογισμικό;

Μήπως απλώς μεταφέραμε αυτές τις δραστηριότητες σε μια οθόνη; Ή μήπως επιχειρήσαμε κάτι βαθύτερο: να μετατρέψουμε τις ανθρώπινες σχέσεις σε πληροφορία;

Μπορεί μια ανθρώπινη σχέση να γίνει δεδομένο;

Ας υποθέσουμε ότι δύο άνθρωποι, ο Γιώργος και η Μαρία, γνωρίζονται και γίνονται φίλοι.

Τι σημαίνει πραγματικά αυτή η σχέση;

Ίσως σημαίνει εμπιστοσύνη, κοινές εμπειρίες, αλληλεγγύη ή την επιθυμία να βρίσκονται κοντά ο ένας στον άλλον.

Τώρα ας φανταστούμε ότι οι ίδιοι άνθρωποι συναντιούνται σε ένα κοινωνικό δίκτυο.

Ο Γιώργος στέλνει ένα αίτημα φιλίας. Η Μαρία το αποδέχεται και το σύστημα καταγράφει τη σχέση τους.

Από την πλευρά του προγράμματος, αυτή η σχέση μπορεί να αναπαρασταθεί ως:

friendship(15, 28)

Δύο αριθμοί και μια σχέση.

Αλλά τι ακριβώς συνέβη εδώ;

Η φιλία, μια έννοια που συνοδεύει την ανθρώπινη ιστορία, απέκτησε μια υπολογιστική αναπαράσταση.

Το πρόγραμμα μπορεί πλέον να γνωρίζει ότι δύο λογαριασμοί συνδέονται μεταξύ τους. Μπορεί να τους επιτρέπει να επικοινωνούν και να μοιράζονται πληροφορίες.

Δεν γνωρίζει όμως απαραίτητα αν οι άνθρωποι αυτοί αγαπιούνται, εμπιστεύονται ο ένας τον άλλον ή συναντιούνται καθημερινά.

Το ενδιαφέρον δεν είναι ότι το πρόγραμμα κατανοεί τη φιλία. Είναι ότι μπορεί να λειτουργεί χρησιμοποιώντας μια αναπαράστασή της.

Και αυτή είναι μια θεμελιώδης ιδέα στην πληροφορική.

Η κοινωνία ως σύστημα σχέσεων

Ας κοιτάξουμε γύρω μας.

Ένας άνθρωπος έχει ταυτότητα. Συνδέεται με άλλους ανθρώπους, κατέχει αντικείμενα και συμμετέχει σε κοινωνικές ομάδες.

Μπορεί να αγοράσει ένα προϊόν, να υπογράψει μια συμφωνία ή να αναλάβει μια υποχρέωση.

Μπορεί επίσης να εμπιστευτεί κάποιον, να του αποκαλύψει ένα μυστικό ή να του παραχωρήσει ένα δικαίωμα.

Αν παρατηρήσουμε προσεκτικά, θα διαπιστώσουμε ότι πολλές κοινωνικές δραστηριότητες έχουν μια εσωτερική οργάνωση.

Υπάρχουν πρόσωπα, αντικείμενα, σχέσεις, γεγονότα, αποφάσεις και κανόνες.

Δεν θυμίζει αυτό τον τρόπο με τον οποίο οργανώνουμε τις πληροφορίες σε ένα πρόγραμμα;

Ένα πληροφοριακό σύστημα μπορεί να αναπαριστά ένα πρόσωπο ως αντικείμενο, μια απόφαση ως κατάσταση και μια συναλλαγή ως γεγονός.

Ακόμη και μια κοινωνική συμφωνία μπορεί να καταγραφεί με μια απλή λογική τιμή.

accepted = true

Μια τόσο μικρή έκφραση μπορεί να αντιπροσωπεύει μια πραγματική ανθρώπινη απόφαση.

Πίσω από το true μπορεί να βρίσκεται ένας άνθρωπος που αποδέχτηκε μια πρόταση, ενέκρινε μια συναλλαγή ή συμφώνησε με κάποιους όρους.

Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά της πληροφορικής: απλές δομές δεδομένων μπορούν να αποκτήσουν τεράστια κοινωνική σημασία.

Από τις ανθρώπινες έννοιες στους τύπους δεδομένων

Ας συγκεντρώσουμε μερικούς κοινωνικούς μηχανισμούς και τις ψηφιακές μορφές με τις οποίες μπορούμε να τους αναπαραστήσουμε.

Τα παραδείγματα είναι εννοιολογικά ,ενώ το Relation περιγράφει μια σχέση μεταξύ οντοτήτων.

Ας παρατηρήσουμε τον πίνακα από μια διαφορετική οπτική.

Δεν πρόκειται απλώς για μια ταξινόμηση τεχνικών εργαλείων. Κάθε γραμμή ξεκινά από κάτι που έχει νόημα για την ανθρώπινη ζωή.

Και όμως, όλες αυτές οι διαφορετικές έννοιες μπορούν να οργανωθούν μέσα σε ένα πληροφοριακό σύστημα.

Μήπως αυτό σημαίνει ότι η πληροφορική λειτουργεί και ως μια γλώσσα περιγραφής της κοινωνίας;

Το password και η ανθρώπινη έννοια της εμπιστοσύνης

Ας σταθούμε για λίγο σε ένα password.

Γιατί χρειάζεται να γνωρίζουμε έναν μυστικό συνδυασμό χαρακτήρων προκειμένου να αποκτήσουμε πρόσβαση σε κάτι;

Η απάντηση δεν ξεκινά από την τεχνολογία. Ξεκινά από μια κοινωνική ανάγκη.

Οι άνθρωποι πάντοτε προσπαθούσαν να διακρίνουν ποιος δικαιούται να εισέλθει σε έναν χώρο ή να αποκτήσει πρόσβαση σε μια πληροφορία.

Ένα σπίτι έχει κλειδί. Ένας οργανισμός μπορεί να ζητά ταυτότητα, ενώ μια ιδιωτική συνάντηση μπορεί να προϋποθέτει πρόσκληση.

Το password αποτελεί μια ψηφιακή εκδοχή αυτού του μηχανισμού ελεγχόμενης πρόσβασης.

Ο χρήστης παρουσιάζει ένα μυστικό και το σύστημα ελέγχει αν αυτό ανταποκρίνεται στο αναμενόμενο.

Αν η επαλήθευση είναι επιτυχής, μπορεί να του επιτρέψει να συνεχίσει.

authenticated = true

Τι σημαίνει, όμως, αυτή η τιμή;

Σίγουρα δεν σημαίνει ότι ο υπολογιστής εμπιστεύεται τον χαρακτήρα ή τις προθέσεις του ανθρώπου.

Σημαίνει ότι πληρώθηκε μια συγκεκριμένη προϋπόθεση αναγνώρισης.

Επομένως, η κοινωνική έννοια της εμπιστοσύνης συνδέεται εδώ με έναν στενότερο μηχανισμό: την επαλήθευση.

Και τότε προκύπτει μια ενδιαφέρουσα ερώτηση.

Πόσο μεγάλο μέρος της ανθρώπινης εμπιστοσύνης μπορούμε τελικά να μετατρέψουμε σε κανόνες και ελέγχους;

Η κρυπτογραφία: Όταν τα μαθηματικά προστατεύουν ανθρώπινες σχέσεις

Ας φανταστούμε ότι θέλουμε να στείλουμε ένα προσωπικό μήνυμα σε κάποιον.

Δεν θέλουμε να μπορεί να το διαβάσει οποιοσδήποτε. Θέλουμε επίσης να γνωρίζουμε ότι το περιεχόμενό του δεν έχει αλλοιωθεί.

Αυτές οι ανάγκες υπήρχαν πριν από την ψηφιακή εποχή.

Οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν σφραγίδες, κλειδωμένα κιβώτια, μυστικούς κώδικες και προσωπικές υπογραφές.

Σήμερα, η κρυπτογραφία επιτρέπει να αντιμετωπίζουμε αντίστοιχα προβλήματα μέσω μαθηματικών μηχανισμών.

Hashing: Μπορώ να επαληθεύσω χωρίς να γνωρίζω το μυστικό;

Ένα κρυπτογραφικό hash αποτελεί ένα ψηφιακό αποτύπωμα δεδομένων.

Για παράδειγμα, το SHA-256 παράγει αποτέλεσμα 256 bits, το οποίο μπορούμε να εμφανίσουμε ως 64 δεκαεξαδικούς χαρακτήρες.

2bb80d537b...

Η χρήση ειδικών αλγορίθμων όπως ο Argon2id επιτρέπει επίσης την ασφαλέστερη αποθήκευση και επαλήθευση passwords.

Το αποθηκευμένο αποτέλεσμα του Argon2id μπορεί να έχει, ενδεικτικά, περίπου 90–110 χαρακτήρες, ανάλογα με τις παραμέτρους.

Η φιλοσοφικά ενδιαφέρουσα πλευρά βρίσκεται στην ίδια την ιδέα της επαλήθευσης.

Δεν είναι πάντα απαραίτητο να αποκαλύπτουμε ένα μυστικό για να ελέγξουμε μια πληροφορία που σχετίζεται με αυτό.

Αλλά πώς μπορούμε να επαληθεύσουμε ένα μυστικό χωρίς να το αποθηκεύουμε ή να χρειάζεται να το γνωρίζουμε εκ των προτέρων;

Εδώ βρίσκεται η ουσία του hashing.

Για παράδειγμα, όταν δημιουργείς έναν λογαριασμό και ορίζεις ένα password, το σύστημα αποθηκεύει ένα κρυπτογραφικό αποτύπωμά του και όχι το ίδιο το password.

Όταν επιστρέφεις, πληκτρολογείς ξανά το password. Το σύστημα το επαληθεύει χρησιμοποιώντας το αποθηκευμένο αποτύπωμα.

Το παράδοξο είναι ότι ένα σύστημα μπορεί να αναγνωρίζει πως γνωρίζεις το σωστό μυστικό, χωρίς να χρειάζεται να το διατηρεί στη μνήμη του ως αποθηκευμένη πληροφορία.

Βέβαια, κατά τη συνηθισμένη διαδικασία σύνδεσης, το σύστημα λαμβάνει προσωρινά το password που πληκτρολογείς. Δεν πρόκειται για επαλήθευση χωρίς αποκάλυψη του μυστικού στον ελεγκτή, όπως συμβαίνει σε ειδικά κρυπτογραφικά πρωτόκολλα.

Και εδώ γεννιέται ένα βαθύτερο ερώτημα: Μήπως η εμπιστοσύνη ανάμεσα σε δύο πλευρές δεν προϋποθέτει πάντοτε την κατοχή της ίδιας πληροφορίας, αλλά τη δυνατότητα επαλήθευσής της;

Δεν με νοιάζει πόσα δοντάκια έχει ένα κλειδί, με νοιάζει οτι ξεκλειδώνει μια συγκεκριμένη κλειδαριά . 

Encryption: Μπορεί ένα μήνυμα να προορίζεται αποκλειστικά για κάποιον;

Η κρυπτογράφηση επιτρέπει να προστατεύουμε πληροφορίες από την πρόσβαση μη εξουσιοδοτημένων τρίτων.

Ένα προσωπικό μήνυμα μπορεί να μετατραπεί σε κρυπτογραφημένο περιεχόμενο, το οποίο απαιτεί το κατάλληλο κλειδί για να αποκρυπτογραφηθεί.

Η ίδια αρχή χρησιμοποιείται και στο HTTPS, το πρωτόκολλο ασφαλούς επικοινωνίας που χρησιμοποιούμε καθημερινά όταν επισκεπτόμαστε ιστοσελίδες.

Όταν ένας άνθρωπος συνδέεται σε ένα ηλεκτρονικό κατάστημα, το πρόγραμμα περιήγησής του και ο διακομιστής δημιουργούν μια ασφαλή σύνδεση μέσω του πρωτοκόλλου TLS (Transport Layer Security).

Αφού ολοκληρωθεί η διαδικασία δημιουργίας της ασφαλούς σύνδεσης, οι πληροφορίες που ανταλλάσσουν κρυπτογραφούνται με συμμετρική κρυπτογράφηση, όπως το AES-GCM.

Έτσι, ένας τρίτος που παρακολουθεί τη μεταφορά των δεδομένων δεν μπορεί κανονικά να διαβάσει το περιεχόμενό τους. Το TLS παρέχει επίσης μηχανισμούς επαλήθευσης του διακομιστή και προστασίας της ακεραιότητας των δεδομένων.

Σκεφτείτε πόσο σημαντικό είναι αυτό για την ανθρώπινη κοινωνία.

Μπορούμε να πραγματοποιούμε αγορές, να ανταλλάσσουμε προσωπικές πληροφορίες και να επικοινωνούμε με οργανισμούς χωρίς να χρειάζεται να εμπιστευόμαστε κάθε ενδιάμεσο δίκτυο από το οποίο περνούν τα δεδομένα μας.

Η ανάγκη που εξυπηρετεί η κρυπτογράφηση είναι βαθιά ανθρώπινη: το δικαίωμα να επιλέγουμε με ποιον μοιραζόμαστε μια πληροφορία και να προστατεύουμε την ιδιωτικότητα της επικοινωνίας μας.

Digital Signatures και Certificates: Πώς γνωρίζουμε ποιον μπορούμε να εμπιστευτούμε;

Στην ανθρώπινη κοινωνία, η υπογραφή συνδέεται με την ταυτότητα ενός προσώπου και την αυθεντικότητα μιας δήλωσης.

Όταν υπογράφουμε ένα έγγραφο, επιδιώκουμε να δηλώσουμε ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη του περιεχομένου του.

Στον ψηφιακό κόσμο, η ψηφιακή υπογραφή εξυπηρετεί μια αντίστοιχη ανάγκη, χρησιμοποιώντας μαθηματικούς μηχανισμούς.

Ένα ιδιωτικό κλειδί χρησιμοποιείται για τη δημιουργία της υπογραφής, ενώ το αντίστοιχο δημόσιο κλειδί επιτρέπει την επαλήθευσή της.

Πώς γνωρίζουμε, όμως, σε ποιον ανήκει αυτό το δημόσιο κλειδί;

Εδώ εμφανίζονται τα ψηφιακά πιστοποιητικά (Digital Certificates).

Ένα ψηφιακό πιστοποιητικό συνδέει ένα δημόσιο κλειδί με μια συγκεκριμένη ταυτότητα, όπως το όνομα ενός διαδικτυακού domain.

Η σύνδεση αυτή μπορεί να πιστοποιείται από μια αναγνωρισμένη Αρχή Πιστοποίησης (Certificate Authority ή CA), η οποία υπογράφει ψηφιακά το πιστοποιητικό.

Αυτή είναι και μία από τις βασικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίζεται το HTTPS.

Όταν επισκεπτόμαστε μια ασφαλή ιστοσελίδα, ο browser ελέγχει το πιστοποιητικό της, την εγκυρότητα της υπογραφής και τη σύνδεσή του με το domain που επισκεπτόμαστε.

Έτσι μπορεί να επαληθεύσει την ταυτότητα του διακομιστή ως προς το συγκεκριμένο domain, πριν προχωρήσει στην ασφαλή ανταλλαγή πληροφοριών.

Η διαδικασία αυτή θυμίζει έναν θεμελιώδη κοινωνικό μηχανισμό: την εμπιστοσύνη μέσω μιας αναγνωρισμένης αρχής.

Όπως ένας άνθρωπος μπορεί να αποδεχτεί ένα επίσημο έγγραφο επειδή εμπιστεύεται την αρχή που το εξέδωσε, έτσι και ο browser αποδέχεται ένα πιστοποιητικό όταν μπορεί να επαληθεύσει την αλυσίδα εμπιστοσύνης του.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η εμπιστοσύνη, μια έννοια βαθιά συνδεδεμένη με την ανθρώπινη κοινωνία, αποκτά εδώ μαθηματική και θεσμική οργάνωση.

Δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε προσωπικά τον διαχειριστή κάθε ιστοσελίδας. Χρησιμοποιούμε ένα σύστημα πιστοποιητικών, ψηφιακών υπογραφών και αναγνωρισμένων αρχών για να επαληθεύουμε με ποιον διακομιστή επικοινωνούμε.

Αυτό δεν εγγυάται ότι ο ιδιοκτήτης της ιστοσελίδας είναι έντιμος ή ότι το περιεχόμενό της είναι αξιόπιστο. Επαληθεύει συγκεκριμένες τεχνικές ιδιότητες της σύνδεσης και της ταυτότητας του domain.

Και εδώ γεννιέται ένα ακόμη φιλοσοφικό ερώτημα:

Όταν εμπιστευόμαστε έναν άγνωστο μέσω ενός ψηφιακού πιστοποιητικού, εμπιστευόμαστε πραγματικά τον ίδιο ή το σύστημα που εγγυάται την ταυτότητά του;

Ένα ηλεκτρονικό κατάστημα είναι μια μικρή οικονομική κοινωνία

Ας εξετάσουμε κάτι που χρησιμοποιούμε σχεδόν καθημερινά: ένα ηλεκτρονικό κατάστημα.

Στην οθόνη βλέπουμε προϊόντα, τιμές, φωτογραφίες και ένα κουμπί αγοράς.

Αν όμως αφαιρέσουμε την τεχνολογική του εμφάνιση, τι απομένει;

Ένας αγοραστής, ένας πωλητής, ένα αγαθό, μια τιμή και μια συμφωνία ανταλλαγής.

Πρόκειται για βασικές οικονομικές σχέσεις που προϋπήρχαν των υπολογιστών.

Όταν επιλέγουμε «Αγορά», εκφράζουμε μια ανθρώπινη πρόθεση. Όταν ολοκληρώνεται η παραγγελία, αυτή η πρόθεση αποκτά καταγεγραμμένη μορφή.

Η πληρωμή συνδέεται με τη μεταφορά οικονομικής αξίας. Η παράδοση συνδέεται με την εκπλήρωση μιας υποχρέωσης.

Το ηλεκτρονικό κατάστημα αναπαριστά και οργανώνει αυτές τις σχέσεις μέσα σε ένα ψηφιακό περιβάλλον.

Αλλά υπάρχει και κάτι ακόμη.

Το ίδιο σύστημα μπορεί να επιβάλει περιορισμούς, να καταγράφει ιστορικό συναλλαγών και να διευκολύνει τον έλεγχο των συμφωνιών.

Με αυτόν τον τρόπο, το λογισμικό δεν αναπαριστά απλώς μια αγορά. Συμμετέχει ενεργά στον τρόπο με τον οποίο αυτή λειτουργεί.

Ποιος αποφασίζει πώς θα λειτουργεί η ψηφιακή κοινωνία;

Εδώ προκύπτει ίσως το πιο σημαντικό φιλοσοφικό ερώτημα.

Όταν μια κοινωνική δραστηριότητα μεταφέρεται σε ένα πρόγραμμα, κάποιος αποφασίζει πώς θα οργανωθεί.

Ποιος μπορεί να επικοινωνήσει με ποιον; Ποιος μπορεί να αποκτήσει πρόσβαση σε μια πληροφορία;

Πότε μια συναλλαγή θεωρείται ολοκληρωμένη; Πότε ένα μέλος αποκλείεται από μια κοινότητα;

Οι απαντήσεις ενσωματώνονται στη λειτουργία του συστήματος.

Αυτό σημαίνει ότι ο σχεδιασμός λογισμικού μπορεί να περιλαμβάνει επιλογές με κοινωνικές και ηθικές συνέπειες.

Ας επιστρέψουμε στο παράδειγμα της φιλίας.

Ένα κοινωνικό δίκτυο μπορεί να απαιτεί αμοιβαία αποδοχή για να δημιουργηθεί μια σχέση. Ένα άλλο μπορεί να επιτρέπει σε οποιονδήποτε να ακολουθεί κάποιον δημόσιο λογαριασμό.

Η διαφορά δεν είναι μόνο τεχνολογική.

Τα δύο συστήματα οργανώνουν διαφορετικά την ανθρώπινη δυνατότητα σύνδεσης, επαφής και παρακολούθησης της δημόσιας δραστηριότητας.

Επομένως, η επιλογή ενός κανόνα λογισμικού μπορεί να επηρεάσει πραγματικές κοινωνικές συμπεριφορές.

Όταν σχεδιάζουμε ένα πληροφοριακό σύστημα, δεν αποφασίζουμε μόνο τι θα κάνει. Επηρεάζουμε και ποιες μορφές ανθρώπινης αλληλεπίδρασης θα διευκολύνει ή θα περιορίζει.

Όταν ο αριθμός αρχίζει να αντικαθιστά την ανθρώπινη κρίση

Σκεφτείτε την έννοια της φήμης.

Ένας άνθρωπος μπορεί να θεωρείται αξιόπιστος επειδή τηρεί τις υποσχέσεις του, συνεργάζεται σωστά και συμπεριφέρεται με συνέπεια.

Ένα ψηφιακό σύστημα μπορεί να προσπαθήσει να αναπαραστήσει μέρος αυτής της φήμης με έναν αριθμό.

rating = 4.8

Τι ακριβώς σημαίνει όμως το 4.8;

Σημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι καλός; Ότι είναι έντιμος; Ότι αξίζει να τον εμπιστευτούμε;

Ή μήπως αποτελεί απλώς μια αριθμητική σύνοψη συγκεκριμένων αξιολογήσεων, μέσα σε συγκεκριμένες συνθήκες;

Η διάκριση είναι σημαντική.

Ένας αριθμός μπορεί να περιγράψει μια μετρήσιμη πλευρά της πραγματικότητας. Δεν μπορεί όμως να εγγυηθεί ότι περιγράφει ολόκληρη την ανθρώπινη εμπειρία.

Κι όμως, οι άνθρωποι χρησιμοποιούμε καθημερινά τέτοιους αριθμούς για να πάρουμε αποφάσεις.

Επιλέγουμε καταστήματα, υπηρεσίες και επαγγελματίες στηριζόμενοι σε ψηφιακές βαθμολογίες.

Εδώ το λογισμικό αποκτά έναν δεύτερο ρόλο.

Δεν καταγράφει μόνο την κοινωνική φήμη. Συμμετέχει στη διαμόρφωσή της.

Μήπως το λογισμικό γίνεται μέρος της ίδιας της κοινωνίας;

Στην αρχή δημιουργήσαμε προγράμματα για να διευκολύνουμε ανθρώπινες δραστηριότητες.

Σταδιακά, όμως, πολλές από αυτές τις δραστηριότητες άρχισαν να οργανώνονται γύρω από τα ίδια τα πληροφοριακά συστήματα.

Οι άνθρωποι δημιουργούν φιλίες μέσω κοινωνικών δικτύων. Επιχειρήσεις συνεργάζονται μέσα από ψηφιακές πλατφόρμες.

Οικονομικές συναλλαγές πραγματοποιούνται χωρίς φυσική συνάντηση, ενώ επαγγελματικές αποφάσεις στηρίζονται σε ψηφιακά δεδομένα.

Αυτό μας οδηγεί σε μια ενδιαφέρουσα σκέψη.

Ίσως το λογισμικό να μην αποτελεί πλέον μόνο μια αναπαράσταση της κοινωνίας. Ίσως αποτελεί και μέρος των μηχανισμών μέσα από τους οποίους η κοινωνία λειτουργεί.

Ένας λογαριασμός μπορεί να καθορίζει την πρόσβαση ενός ανθρώπου σε μια υπηρεσία. Μια ψηφιακή αξιολόγηση μπορεί να επηρεάζει την επαγγελματική του δραστηριότητα.

Μια αυτοματοποιημένη απόφαση μπορεί να δημιουργεί πραγματικές συνέπειες στη ζωή του.

Τα δεδομένα, λοιπόν, δεν παραμένουν πάντοτε μέσα σε μια οθόνη.

Επιστρέφουν στον φυσικό κόσμο και επηρεάζουν τη συμπεριφορά, τις επιλογές και τις ευκαιρίες των ανθρώπων.

Η πληροφορική ως προσπάθεια κατανόησης του κόσμου

Υπάρχει μια μακρά παράδοση στην ανθρώπινη σκέψη: η προσπάθεια να κατανοήσουμε τον κόσμο δημιουργώντας μοντέλα.

Τα μαθηματικά περιγράφουν ποσότητες και σχέσεις. Η φυσική επιχειρεί να εξηγήσει τα φαινόμενα της φύσης.

Η κοινωνιολογία μελετά τις ανθρώπινες ομάδες, τους θεσμούς και τις κοινωνικές συμπεριφορές.

Η πληροφορική, μέσα από τα πληροφοριακά συστήματα, μας επιτρέπει να δημιουργούμε μοντέλα που όχι μόνο περιγράφουν αλλά και εκτελούν διαδικασίες.

Ένα μοντέλο φιλίας μπορεί να επιτρέπει την επικοινωνία. Ένα μοντέλο αγοράς μπορεί να πραγματοποιεί συναλλαγές.

Ένα μοντέλο δικαιωμάτων μπορεί να καθορίζει την πρόσβαση σε πληροφορίες.

Και εδώ εμφανίζεται μια ουσιαστική διαφορά.

Το υπολογιστικό μοντέλο δεν είναι απαραίτητα μια παθητική περιγραφή της πραγματικότητας. Μπορεί να γίνει ένας ενεργός μηχανισμός μέσα σε αυτήν.

Γι' αυτό και η μελέτη του λογισμικού δεν περιορίζεται μόνο στις τεχνικές του δυνατότητες.

Αγγίζει ερωτήματα για την εξουσία, την εμπιστοσύνη, την ιδιωτικότητα, τη δικαιοσύνη και την ανθρώπινη ελευθερία.

Τελικά, τι είναι ένα πρόγραμμα;

Αν ρωτήσουμε έναν προγραμματιστή τι είναι ένα πρόγραμμα, μπορεί να μας περιγράψει εντολές, δεδομένα και υπολογιστικές διαδικασίες.

Και θα έχει δίκιο.

Αν όμως τον ρωτήσουμε γιατί δημιουργήθηκε αυτό το πρόγραμμα, η απάντηση μπορεί να μας οδηγήσει πολύ μακρύτερα.

Ίσως δημιουργήθηκε επειδή ένας άνθρωπος ήθελε να επικοινωνήσει με κάποιον άλλον.

Ίσως επειδή δύο άνθρωποι ήθελαν να ανταλλάξουν αγαθά, να συνεργαστούν ή να προστατεύσουν ένα μυστικό.

Ίσως επειδή μια κοινωνία χρειαζόταν έναν καλύτερο τρόπο να οργανώνει τις πληροφορίες και τις δραστηριότητές της.

Τότε μπορούμε να δούμε το πρόγραμμα και ως κάτι διαφορετικό.

Ως μια προσπάθεια να δώσουμε υπολογιστική μορφή σε ανάγκες, σχέσεις και κανόνες που έχουν ανθρώπινη προέλευση.

Δεν δημιουργήσαμε τη φιλία επειδή δημιουργήσαμε κοινωνικά δίκτυα.

Δεν εφεύραμε την εμπιστοσύνη επειδή δημιουργήσαμε passwords. Ούτε ανακαλύψαμε το εμπόριο επειδή κατασκευάσαμε ηλεκτρονικά καταστήματα.

Δημιουργήσαμε συστήματα που μπορούν να αναπαριστούν και να υποστηρίζουν αυτές τις ανθρώπινες δραστηριότητες.

Και καθώς αυτά τα συστήματα εξελίσσονται, επηρεάζουν με τη σειρά τους την κοινωνία που τα δημιούργησε.

Ίσως, λοιπόν, η ανάπτυξη λογισμικού να είναι κάτι περισσότερο από μια τεχνική δραστηριότητα.

Ίσως είναι και μια διαρκής προσπάθεια του ανθρώπου να περιγράψει τον κόσμο του, να τον οργανώσει και να τον μετασχηματίσει.

Και τότε γεννιέται το ερώτημα: Όταν μετατρέπουμε την ανθρώπινη πραγματικότητα σε πληροφορία, κατασκευάζουμε απλώς ένα μοντέλο του κόσμου μας ή αρχίζουμε, μέσα από αυτό το μοντέλο, να κατασκευάζουμε έναν καινούργιο κόσμο;

Για περαιτέρω αναζήτηση

• Luciano Floridi — The Philosophy of Information (2011): Η πληροφορία ως αντικείμενο φιλοσοφικής μελέτης και η σχέση της με την πραγματικότητα.

• Luciano Floridi — The Fourth Revolution (2014): Πώς η εποχή της πληροφορίας μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον άνθρωπο.

• Lawrence Lessig — Code: Version 2.0 (2006): Πώς η αρχιτεκτονική του λογισμικού επηρεάζει τις δυνατότητες και τους περιορισμούς της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

• NIST — Secure Hash Standard (FIPS 180-4): Τεχνικό υπόβαθρο του hashing.

• RFC 9106 — Argon2: Η λειτουργία ενός σύγχρονου αλγορίθμου κατακερματισμού.